Viết (1)

IMG_2834

Những ô cửa sổ gợi cảm, luôn không phải chỉ bởi những cánh cửa, mà ở cái khoảng không nó mở ra.:)

Faust, một mẫu gốc của các nhân vật đa nhân cách, từ chỗ là mẫu hình cho sự đối thoại giữa đạo đức Thiên Chúa giáo với quỷ Satan, của cái thiện và cái ác, cái nhân bản và cái thuộc về quỷ dữ, đã phiêu lưu qua vô tận các phiên bản chưa hoàn kết. Nó trở thành khám phá về bản chất lưỡng phân của lòng dục, khi ham muốn quyền lực huyền bí xung đột với khát vọng nhân bản thực sự trong tác phẩm của Goethe. Sự đa bội của các nhân cách trở nên khủng khiếp với Dostoyevsky: không tiểu thuyết nào của ông mà tôi đã đọc không đẩy tôi vào không gian u tối của những căn hầm, nơi chỉ một con người tự đa bội hóa chính mình, biến dạng liên tục, chất vấn, đấu tranh, cưỡng chống, thất bại, chết chóc, đau đớn, thê thảm, cao khiết. Các nhân vật của Dostoyevsky thường xuyên hiện diện trong vẻ nhếch nhác xộc xệch, với những cuộc nói chuyện một mình không dứt, những lảm nhảm rối loạn, như tự bứng mình khỏi đám đông, và sau đó hốt hoảng vì cảm giác bị tấn công tứ phía bởi những kẻ thù mà mình trót lơ đãng. Bản ngã hướng sáng kiệt sức trong việc giành chiến thắng nhưng lại có vẻ đẹp toát lên từ thất bại đó, rằng cái nhà tù cơ thể và ý thức đông cứng phải bị phá vỡ để từng lớp da thịt, từng nơ ron có thể cất lên tiếng nói. Trong cuốn tiểu thuyết The Double (bản dịch Việt của Đặng Đình Phúc là Là bóng hay là hình) mà gần đây tôi mới được đọc, một con người đã bị/tự nhân bội để trở nên những dạng thức tồn tại khác biệt, là một lời chối bỏ mạnh mẽ mọi phán quyết cứng nhắc về tính chất đơn nhất, thuần túy của cái gọi là personal identity hay bản sắc cá nhân. Cuộc chiến đấu luôn luôn căng thẳng, đau đớn lẫn khoái lạc giữa các bản sắc nơi trang viết Dostoyevsky đến Borges trở thành một trò chơi mới. Có lẽ sau khi thừa nhận hay phát hiện rằng chính tính đa bội mới là yếu tính tự thân của mọi tồn tại, ông đã nỗ lực nhân lên mãi, tỉ mẩn trong thư viện vũ trụ của ông, không chỉ cấu trúc mê cung của các nhân dạng, mà còn nhân lên mãi những tấm gương soi các màu sắc, dòng nước thời gian luôn trôi đi, những đóa hồng vàng, những tiếng rì rầm bất tận ở bên trong sự sống, hay là sự sống bên trong, như muốn cưỡng lại sự thất vọng và cả niềm hào hứng khoái chá của con người hậu hiện đại về tính chất lỳ phẳng của thế giới… Từ đó, dường như luôn luôn có một hiện thực khác tràn ra, không phải chỉ ở khoảng trắng của con chữ, không phải chỉ ở kí ức của sự vật hiện diện trong con chữ, tổ tiên của chúng ta, những ngôi sao đầu tiên, các huyền tích của loài người, mà còn là một hiện thực luôn luôn xâm lấn và vượt ra ngoài các giới hạn của từ “hiện thực”: quả thật, không phải chỉ bởi ông có khả năng tạo dựng thế giới của mình như một “hiện thực”, mà cái hiện thực trong thế giới đó đã luôn luôn đi lại giữa thế giới “thực” của con người chúng ta, hay nói đơn giản hơn, cái hiện thực trong những trang viết mà mọi người có thể gán những từ như “huyền ảo” “thần kỳ” lại luôn luôn xâm lấn, va chạm với cái hiện thực của đời sống, sống động và thần kỳ không kém. Abel và Cáin, sau khi Borges chứng kiến họ gặp nhau, ngồi im lặng bên đống lửa, ăn cơm, Cáin cầu xin anh tha tội, và họ tha thứ cho nhau, cho tới tận hôm nay, tưởng như họ vẫn tiếp tục đi trên hoang mạc; sự quên lãng trở thành phép màu, không phải để xóa đi những tội lỗi, những ân hận, mà ngược lại, để lưu giữ và bảo vệ những tồn tại khác biệt muôn vẻ của thế giới. Borges dường như gần gụi với tâm hồn phương Đông khi, nhờ vào phép đa bội hóa hiện thực, nhờ vào khả năng xuyên thấu và mở những cánh cửa nối thông các thế giới người chết và người sống, con người và cỏ cây, các loài vật, những thanh gươm hay các hòn đá vô tri, ông đã làm sống lại vô số sự sống tưởng chừng đã bị tuyệt diệt, hay chết cứng trong các từ điển. Và, như một truyện ngắn nổi tiếng của ông, Borges và tôi, trong tập The Maker (Kẻ Tạo Tác), ông tìm cách giải thoát khỏi mình, giải thoát khỏi cái bản sắc xác định mình trong một gã Borges nào đó trên trang giấy, kẻ đã bịa đặt và khuếch đại liên tiếp, khuếch đại vô tận các hình dung về Borges, bằng những trò chơi đùa với thời gian, với huyền thoại…và cuối cùng “mọi thứ trôi vào quên lãng, trôi vào bàn tay của kẻ khác”, và ngay cả trang viết mà chúng ta đang đọc, cũng là hiện diện của nỗi hoang mang khi ông không chắc chắn ai trong hai kẻ (Borges và tôi) đã viết những dòng chữ ấy.

Những kẻ tin vào tính sáng rõ của trật tự thế giới và sức mạnh của lý tính không thể hiểu được tại sao người ta say mê tìm kiếm cái vô hình, cái u uẩn, tìm cách níu giữ những tồn tại thoáng qua của sự sống và sự chết, tìm cách mở rộng vô số con người trong chính con người mình để nhận lấy sự hoang mang, thậm chí khốn quẫn. Người viết, bị thả nổi trong sự đa bội đầy mâu thuẫn của các bản sắc, tìm cách quên lãng chúng, đẩy chúng trôi nổi trong dòng sông thời gian.

Vậy là từ những biện giải đạo đức về kẻ “kí hợp đồng với quỷ” mang tính chất faustian gắn với huyền thoại về cuộc chiến đấu của bản ngã hướng sáng tới cuộc phiêu lưu hoảng loạn, đầy nguy hiểm của tâm thần phân rã trong tác phẩm của Dostoyevsky, (tôi chưa dành được sự yên tĩnh để nói về nỗi bồn chồn vô vọng của Kafka), trò chơi lãng quên và nhân bội của Borges, văn chương không tìm cách triệt tiêu đi, không rao rảng về các phương thức chống đỡ “căn bệnh nguy hiểm” trong tâm thần con người, mà ngược lại, dường như càng ngày càng tìm cách khuếch tán các cấu trúc tâm thần rối loạn ấy. Nỗ lực kiến tạo, nỗ lực “thêm vào” thế giới, như một cách chúng ta tưởng nhớ bông hồng vàng của Borges, không phải là một sự thất bại của con người trước “tình trạng bệnh tật” của tâm thần, hay sự bất khả tìm ra vẻ đẹp bản nguyên, nhất thể, trong sáng đầu tiên, mà có thể là một nỗ lực không ngừng phá vỡ những giới hạn của nhà tù da thịt và các thiết chế bọc nó, để giải phóng chính nó.

(Còn tiếp)

11.2011

5 comments

  1. “Faust, một mẫu gốc của các nhân vật đa nhân cách”: câu này chị thấy lăn tăn. Thông thường các mẫu gốc cho văn học phương Tây thường là lấy từ trong thần thoại Hy Lạp, hoặc trong Kinh Thánh….vưn vưn. Liệu Goethe có lấy một mẫu hình nào đó để tạo nên Faust không?

    Like

    • Thực ra “mẫu gốc” chỉ là một hình ảnh/một hình tượng/một cách đặt tên… Làm sao có thể truy nguyên? Và vì thế, sẽ lăn tăn nếu truy vấn theo quan niệm về mẫu gốc như một thuật ngữ có tính chất lý thuyết, mà em dùng như một cái quyền tạo tác của các nhà thơ:) Và cả khi dùng như một thuật ngữ lý thuyết, em vẫn có sự cẩn trọng với nó: Faust hẳn nhiên không phải của Goethe, nên mới có ý “Nó trở thành.. trong tp của G.”.:))

      Đúng là nói chuyện với nữ sĩ là bị ép tra từ điển hihi. (Vẫn nhất quyết tin vào con người:)

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s